آدم و حوا از این جا رفت به اینجا

عمران:

بر صندلی نشستم
و تکمه های باز ِ کتم را
بستم
یک شاخه گل به دستم
عکسی به یادگار گرفتم
با تنهایی
در های و هوی آب و هیاهوی بچه ها

تگ ها: شعر فارسی

به‌تازگی خواندن چند کتاب را با هم شروع و تمام کردم. سه کتاب «معارف سلطان ولد»، «مرگ قسطی» و «برادران کارمازوف» که هیچ‌کدام به هم ربطی ندارند اما از خواندن تمامی آنها لذت بسیاری بردم. «معارف سلطان‌ولد» را از این جهت خواندم که نثر کلاسیکی دارد که خیلی به دنبالش هستم. ظرفیت‌های زمانی و سبکی که نوشته‌شده به‌شدت من را مجذوب خود کرده، از طرف دیگر سلطان‌ولد پسر مولوی است و هرچه باشد یک ارثی از پدر برده. سلین را به‌شخصه خیلی دوست داشتم و از طرفی تعریف مرگ قسطی را هم شنیده بودم. مرگ قسطی کتاب خوبی است اما اگر قرار باشد حقیقت را بگویم، خیلی از کتاب خوشم نیامد. اما در مورد «برادران کارامازوف»؛ این کتاب را برای بار چندم خواندم و به نظر خودم تمام کتاب‌های داستایوفسکی قابلیت و ظرفیت این را دارند که سالی یک بار خوانده شوند.

به بهانه انتشار «داستان های برعکس»- انتشارات نگاه

محسن بوالحسنی

- شما در مقدمه آخرین کتاب منتشر شده خود «داستان های برعکس» که موضوع گفتگوی امروز من با شماست توضیحی کوتاه از« ابر داستان» ارائه کرده اید تا به نوعی مخاطبتان را با متنی که پیش رو خواهد داشت آشنا کنید یا به قولی دیگر به او پیش زمینه ای بدهید تا بداند قرار است با چه نوع کتابی رو به رو شود. اگر ممکن است چیستی «ابر داستان» را در همین ابتدای گفتگو شرح دهید تا بعد به سئوالات دیگر بپردازیم.

خیلی کوتاه این توضیح را بدهم که «اَبَر» یا به نوعی «هایپر» به چه معناست. من فکر می کنم این موضوع برای مخاطبانی که من احتمال می دهم داشته باشم مسئله ناشناخته ای نیست؛ اما به قول شما با این پیش فرض که ممکن است کسی از این مسئله آگاهی نداشته باشد به صورت کوتاه به «ابرداستان» یا به نوعی «هایپرتکست» می پردازم. در حقیقت «ابر» یا «هایپر» به معنای تکثیر یا بزرگ شدن است و به صورت کلی«هایپرتکست» - که لزوما هم مخصوص فضای اینترنت نیست و از فضای مجازی و اینترنت متولد شده است- به این معناست که یک متن به واسطه ی لینک خوردن با متن های دیگر بزرگ و بزرگ تر می شود و این مسئله هرگز انتهایی ندارد و متن دائما در حال تکثیر شدن است، درست مثل تکثیرهای سلولی و هر لینکی به لینک های دیگر می رسد. در غرب نمونه هایی از «هایپرتکست» وجود دارد که تولید کنندگان آن کارهای خود را در فضاهای مجازی هم ارائه داده اند. نکته ای که شاید مطرح کردنش جالب باشد و دوست دارم آن را مطرح کنم، این است که ساختار ابر متن ناگزیر به صورت دایره های تو در تو و متقاطع است. من دیده ام که بسیاری از دوستان کارهایی انجام داده اند و در قسمتی از آن کار به صفحه ای نامربوط در فضای اینترنتی که هیچ ارتباطی به داستان خودشان ندارد، لینک داده اند که آن صفحه ممکن است دایره المعارف یا هر چیز دیگری باشد و به هر صورت از ساختار دایره ای داستان آن اثر را خارج می کند. به گمان من این موضوع باعث می شود که داستان بودن آن اثر یا به هر روی متن ادبی بودن آن اثر زیر سئوال برود. می خواهم بگویم که مسئله «هایپرتکست» فقط لینک خوردن متن با متن دیگر یا غیره نیست. به این دلیل من اسم کتابم را ابر متن نگذاشته بلکه نامش را ابر داستان گذاشته ام چون می خواستم روی مسئله داستان بودن کتاب تاکید داشته باشم و اینکه قرار نیست کار از ساختار داستانی خود خارج شود، به همین دلیل به صورت ناگزیر همان ساختار دوایر متقاطع را دارد. هیچ چاره ای نیست و هر ابرداستانی لاجرم باید این ساختار را داشته باشد و به خودش برسد، یعنی این همواره به خود رسیدن باعث ایجاد خوانش های متفاوت از یک متن واحد می شود، چرا که با توجه به بافت های متغیر قبلی و بعدی یک متن واحد، امکان خوانش های متفاوت ایجاد می شود. با این تفاوت که هر بار این متن به خودش می رسد، در حقیقت دیگر آن متن قبلی نیست. به همین دلیل می گوییم «ابر»، یعنی هر متن هر با ر که خوانده می شود، با توجه به جایگاهی که در آن نظام وجود دارد، به شکل های مختلف خوانده می شود و اینگونه است که متن بزرگ می شود و توسعه پیدا می کند. به همین علت هم من به این کار "ابر داستان" گفته ام تا از "ابرمتن" متمایزش کنم.

- خانم صادقی این سئوال پیش می آید که با تصور دریافت مخاطب از تعاریفی که شما ارائه کردید آیا این کتاب در نهایت در حوزه و ژانر ابر داستانیِ خود باقی می ماند یا خیر؟

 دراینجا فقط داستان نیست که به روایت می پردازد. عکس ها و موسیقی نیز روایت خودشان را دارند، کما اینکه در داستان هم اگر دقت کنیم، می بینیم لینک ها فقط از جنس نظام زبانی نیستند. در این اثر هم لینک صوتی داریم و هم لینک تصویری؛ در برخی قسمت های کار مثلا کلمه ی »زندگی» یک لینک است که وقتی روی آن کلیک می کنیم، یک صدایی می شنویم که این صدا موسیقیایی است، انگار این نظام زبانی سعی می کند خودش را به نظام موسیقیایی ترجمه کند که قاعدتا می دانیم این ترجمه امکان پذیر نیست. بلکه فقط یک تداعی است به همین دلیل در مقدمه کتاب هم نوشته ام که در این کار سه نظام گفتمانی مختلف در این اثر با هم در تعامل هستند، یعنی داستان ها روایت و گفتمان خودشان را پی می گیرند، عکس ها نیز که انتزاعی هستند، روایت خودشان را دارند و... اما چگونگی درکنار هم قرار گرفتن عکس ها و داستان ها باعث ایجاد یک نوع تعامل و نیز سبب فراهم آوردن بستری برای خوانشی جدید می شوند. در مورد موسیقی هم هین اتفاق می افتد، آن ده قطعه موسیقی که ده داستان کتاب را شامل می شوند، باعث گسترده شدن روایت داستانی می شوند و به داستان چیزی می افزایند. همچنین بخش دیگری که نقش مهمی در خوانش اثر بر عهده دارد، بکارگیری افکت های صوتی است که در این کار استفاده شده، همانگونه که گفتم هر کدام این لینک ها روایت های خاص خود را دارا هستند.مثلا در داستان«یکبار ث » که در باره ی سرزمینی ست که تکه تکه و تجزیه می شود، موسیقی خاصی استفاده شده که استحاله و دفرمه شدن را تداعی می کند. اگر مخاطب گوش موسیقایی قوی داشته باشد متوجه می شود که این موسیقی به این داستان وجه دیگری می بخشد و فقط جنبه ی تزیین و لذت بخش ندارد.در واقع با یکسری سرود ها و آهنگ های مشهور بازی شده است و این مخاطب با این تفاسیری که گوشه هایی از آن را مطرح کردم، می تواند خوانش دیگر گونه ای از متن داشته باشد.

- با توجه به این که این کتاب در درون و بطن خود یک سی دی مولتی مدیا دارد و شما هم تا حدودی دراین باره توضیح دادید سئوال من اینجاست که الزام حضور این بخش از کار به عنوان یک رسانه مولتی مدیا درون کتاب از کجا و بر اساس چه نیاز یا تفکری شکل گرفته است؟

وقتی که این کتاب را می نوشتم، دیدم داستان هایی دارم که شخصیت های اصلی آن حروف الفبا هستند. طبیعتا وقتی می خواهیم حرف بزنیم، ناگزیر از چیدن حروف و کلمات در کنار یکدیگر استفاده می کنیم؛ چیدمان این داستان ها و نام آن ها که بر اساس حروف الفبا بود، امکان جابه جایی خطی محل قرار گرفتن داستان ها برای ایجاد پاره گفتارهای زبانی را ایجاد می کرد. این جا بود که متوجه شدم این مسئله قابلیت آن را دارد که به عنوان مثال داستانی که اسم شخصیت اصلی اش «ف» است و همچنین داستان دیگری که به نام «ر» است، در صورت قرارگیری در کنار هم، به صورت "رف" یا "فر" بسته به تقدم زمانی، خوانده شوند که البته این کنش خواندن یک عنصر انتزاعی در اثر است و بدین مفهوم نیست که خواننده باید به واقع اسم داستان ها را با توجه به ترتیب قرارگیری بخواند. اینجا متوجه شدم که کاغذ این امکان پس و پیش کردن را به من نمی دهد، چون کاغذ همواره به صورت خطی وسطربه سطر جلو می رود. درست است که ممکن است همانطور که در تاریخ ادبیاتمان مسبوق به سابقه بوده است، بتوان لینک های انتزاعی و ذهنی در یک اثر روی کاغذ ایجاد کنیم، اما انتظار من بیش از ایجاد لینک ذهنی بود و می خواستم فعالیت فیزیکی خواننده نیز وارد اثر شود. حرکت دست ها برای کلیک کردن، ابراز پشیمانی از انتخاب یک لینک و غیره همه شامل کنش های فیزیکی خواندن است که در کنار کنش های ذهنی خواننده را به درون اثر دعوت می کند. قاعدتا فقط رایانه می توانست این امکان را به من بدهد. به این دلیل تصمیم گرفتم که بخشی از کار را روی سی دی ارائه بدهم و به هر صورت هر کاری با نوشته شدنش، امکانات خودش را هم فراهم می کند.ساختارهایی که این امکان به می داد جدول ، پازل، وغیره بود.مثلا جدولی در اثر دیده می شود که حروف الفبا را در خودش جای داده، اما این جدول با جدول روزنامه ها فرق می کند؛ چون جدول روزنامه ها قابلیت حل شدن دارد اما این جدول، جدولی ست که هیچ وقت حل نمی شود و قرار هم نیست که حل شود. به هر صورت من از این ساختارها در کارم استفاده کرده ام و می شود گفت این کار در عین این که ساختار پیچیده ای دارد، ساختار بسیار ساده ای هم دارد. به عقیده من با کمی دقت می فهمیم این داستان ها که بخشی شان در کتاب و بخشی شان در سی دی آمده است، نمونه ی زندگی طبیعی ماست...دلیل رفتار تدافعی برخی ها علیرغم شعار منصف بودنشان این است که خیلی ها هنوز نتوانستند بر عادت های خودشان فائق بشوند... این اثر از زندگی انسانی طبیعی الگو برداری کرده است، اینکه در زندگی عادی داستان های نیمه کاره یا داستان هایی که هرگز پایانش روشن نمی شود، آنیت های بسیار، لحظه های کوتاه و دیدارهای تصادفی، عدم بازگشت زمان به عقب و بسیاری از شگردهای دیگر این اثر همانند زندگی خود ما انسان هاست... فقط ما باید تعاریف پیشینمان از کتاب خوانی را کمی تغییر دهیم و بعد به سراغ این اثر بیاییم.

- داستان این کتاب از نظر روایی چه نوع ارتباطی با داستان های سی دی دارد ؟ این روابط بین داستان های کتاب و سی دی چه فلسفه ای دارند؟ مثلا ما در سی دی به داستان هایی تکه تکه رو به رو هستیم و در کتاب داستان هایی که هر کدام به نوعی پیش متنی برای داستان های بعدی و پس متنی برای داستان های گذشته است....

شخصیت های داستان های من همه از یک زن یا مرد اسطوره ای یا امروزی تشکیل شده اند که مشکلات و دغدغه های مشابهی دارند. بعضی از حروف الفبا، مرد در نظر گرفته شده اند و برخی زن؛ که البته شاید در فارسی این مسئله خیلی روشن نباشد، ولی در ترجمه انگلیسی آن که بواسطه پرفسور فرزاد شریفیان، استاد دانشگاه موناش استرالیا درحال انجام است، جنسیت داستان ها مشخص می شود، چرا که انگلیسی دارای ضمیرهای جنسی است. اما در فارسی بیشتر از نظر زبانی، حسی و یا بر حسب نوع جمله و دیدگاه های موجود، زن یا مرد بودن شخصیت ها مشخص می شود و اینکه راوی کدام داستان زن و راوی کدام مرد است. این زن ها و مردها به نوعی سمبلی هستند از زنان و مردان امروز یا دیروز جامعه، اما هیچکدام اسم خاص ندارند و اسمشان همان حروف الفبا است. برخی از شخصیت های اسطوره ای ایرانی و برخی سامی هستند. مثل بیژن و منیژه که یکی از شخصیت های اصلی داستان های من هستند و به شکل های مختلف در داستان ها با هم مواجه می شوند و یا آدم و حوا از مهم ترین شخصیت هایی هستند که داستان "یکبارسین" را برای این دو شخصیت نوشته ام و این داستان در واقع روایتی را پیش می آورد که گویا یک زن و یک مرد در تاریخ اولیه بشر بوده اند و داستان را ادامه می دهند تا به زن و مرد امروزی می رسند با نوع مشکلات و مسائلی که در جامعه خود با آن دست به گریبان هستند. به عنوان مثال، در داستان یکبار«ف» به یکی از مسائل غم انگیزی که زن امروزی در خاورمیانه با آن مواجه است، پرداخته می شود، اما به شیوه ای زبانی. یعنی به صورت گزارش واقعه داستان تعریف نمی شود، بلکه از طریق کنش های زبانی و اتفاقاتی که بین کلمه ها و روابط آن ها می افتد، داستان تعریف می شود. درواقع، موضوع داستان های من طوری است که به غیر از سبک زبانی خودم، امکان به روایت کشیده شدن آن ها وجود ندارد. داستان کتاب هم یک داستان بلند است که همان مفاهیم و موضوعات یک زن و یک مرد را پیش می برد، اما با این حال داستان کتاب نیز یک داستان خطی نیست. داستانی است که دائم توسط چند داستان دیگر قطع می شود و پیش می رود.این ساختار به این دلیل انتخاب می شود که زن داستان من در یک سانحه تصادف به کما می رود و در این زندگی گیاهی، زندگی گذشته او مرور می شود اما نه به شیوه ای منطقی و خطی، چرا که اغماء امکان چند داستان تو در تو را ایجاد می کند. به واقع، دو محور اصلی داستانی دیده می شود که یکی به صورت استعاری تکرار روایت غیر استعاری داستان دوم است که با زبان نشانه ها و تصاویری فراواقعی، قصه واقعی زن به صورت دو محور متقاطع نقل می شود. فلسفه ی تکه تکه شدن داستان های سی دی هم این است که وقتی یک چیزی خرد می شود، تکه تکه می شود و تبدیل می شود به یکسری خرده روایت، داستان های سی دی را تشکیل می دهد که تکه تکه و خرده روایت هستند، و داستان کتاب، روایتی است که فرض را بر این گذاشته که این خرده شیشه ها به هم چسبانده شده اند، اما تکه هایی گم شده و حلقه های مفقوده روایی در آن مشاهده می شود. در داستان«الف» شخصیت مرد با سنگ شیشه ای را خرد می کند و در حقیقت شیشه ای که می شکند، هنجارها و سنت های جامعه آن مرد هستند. روایت شیشه باعث می شود اثر به دو بخش تقسیم شود. بخش اول که «خرده شیشه ها»ست و همان بخش سی دی است و بخش دوم که «خرده شیشه هایی که به هم چسبانده ام» است. درواقع، روایت کتاب، شیشه ی قبل از شکسته شدن نیست، بلکه شیشه ای ست که شکسته شده و بعد تلاش شده که به هم چسبانده شود. در این اثر صحبت از شیشه قبل از شکسته شدن و کمال شیشه نیست، بلکه موضوع فقط خرد شدن و چسباندن خردگی هاست.

رمان بهار63 مجتبی پورمحسن اتفاق غیرمنتظره یی در فضای کنونی ادبیات داستانی ماست. این اتفاق از جهت های مختلف قابل بررسی و توضیح است. نوشته ی بهزاد عشقی درباره ی این رمان، زاویه یی درخور برای توضیح نخستین رمان پورمحسن است. آنچه در این جا می خوانید متن کامل یاداشت عشقی است که تنها به جهت کمبود جا در روزنامه فرهیختگان با توافق خود عشقی و از سوی خود ایشان کوتاه شده است.


ادامه مطلب

همایش «گفت‌وگو با حافظ» به مناسبت بیستم مهر، روز بزرگداشت حافظ، در روزهای شنبه و یک‌شنبه ۱۸ و ۱۹ مهر ماه در مرکز فرهنگی شهرکتاب برگزار می‌شود. علی‌اصغر محمدخانی، معاون فرهنگی شهرکتاب، درباره‌ی جایگاه شعر حافظ در ادبیات فارسی گفت: بی‌شک شعر حافظ نمونه‌ی اعلا و آرمانی شعر فارسی است و دیوانش چکیده‌ی فرهنگ و ادبیات ایران است و با این‌که تاکنون شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر شعر او نوشته شده و در طول هفتصد سال گذشته، دیوان او همدم و همراه مردم بوده است ولی شعر حافظ همیشه حرف‌ها و نکته‌های تازه‌ای برای مخاطب دارد و گفت‌وگو با شعر او پنجره‌های نوینی از تاریخ و فرهنگ ایران زمین را به روی مخاطب می‌گشاید. وی درباره‌ی نحوه‌ی برگزاری همایش «گفت‌وگو با حافظ» گفت: این همایش به همت شهرکتاب مرکزی، بنیاد دانش‌نامه‌ی فارس و موسسه‌ی آموزش عالی حافظ شیراز بعداز ظهر روزهای شنبه و یک‌شنبه ۱۸ و ۱۹ مهر ماه برگزار می‌شود. استادان و حافظ‌شناسانی چون غلامحسین ابراهیمی‌دینانی، آیدین آغداشلو، بهاءالدین خرمشاهی، سعید حمیدیان، اصغر دادبه، سیدحسن شهرستانی، مهدی محبتی و علی‌اکبر احمدی‌دارانی درباره‌ی عقل، عشق، دانش، رندی، مدارا، مروت و .. در‌ گفت‌وگو با حافظ سخن می‌گویند و کارنامه‌ی حافظ‌پژوهی در یک‌سال گذشته نقد و بررسی می‌‌شود. محمدخانی افزود: حافظ، تنها غزل‌سرای قرن هشتم هجری است که توانسته اوضاع و احوال روزگار خود را در غزل بیان کند و ما امروز بیش از هر زمانه‌ی دیگری به شناخت شعر او نیازمندیم.

تگ ها: شعر فارسی